Pieter II Brueghel

Pieter II Brueghel (Breughel)

(Bruksela 1564/1565–1637/1638)

Karczma Pod Świętym Michałem

1619–1625

olej na drewnie, 52 x 76,5 cm

sygnowany u dołu z lewej: P. BREUGHEL

Karczma Pod Świętym Michałem to obraz, który w artystycznej karierze Pietera II Brueghela oznacza pewną istotną zmianę. Malarz, dotąd postrzegany jako naśladowca czy wręcz kopista znanego ojca, Pietera I Bruegla (1526/1530–1569), od około 1616 roku zaczyna poszukiwać własnej drogi twórczej i tworzy indywidualne kompozycje, nie odwołując się do wcześniejszych wzorów. Trudno mu jednakże odmówić zasługi w spopularyzowaniu obrazów ojca, które – w zdecydowanej większości – znajdowały się w zbiorach niedostępnych szerokiej publiczności, a w XVI wieku były znane niemal jedynie w wersjach graficznych. Kim bowiem byłby słynny Pieter I Bruegel bez swojego starszego syna – takie pytanie zadał monografista rodziny Brueglów, Klaus Ertz. Autor podkreślał, że tak liczne powtórzenia wybitnych dzieł Pietera I przyczyniły się wyraźnie do zbudowania jego pozycji najwybitniejszego malarza z rodziny Brueglów, utrwalenia zasłużonej sławy, w której cieniu rozwijała się twórczość jego starszego syna, Pietera II. Sławy, z której niewątpliwie syn korzystał, upowszechniając szeroko prace ojca. Nie był wprawdzie jego uczniem – Pieter I zmarł, gdy jego syn miał zaledwie cztery lata. Stąd młody adept malarstwa uczył się, być może, w pracowni Gillisa van Coninxloo, ale sztukę malowania opanował pod opieką babki, Mayken Verhulst Bessemers, wybitnej, chociaż nieznanej malarki, wyspecjalizowanej w malowaniu miniatur.

Karczma Pod Świętym Michałem jest w pełni samodzielną kompozycją Pietera II Brueghela. Nie tylko dlatego, że wśród znanych dzieł ojca nie doszukano się dotąd jej pierwowzoru. Pisownia sygnatury – BREVGHEL, zamiast jak dotychczas – BRVEGHEL– jest interpretowana także jako próba zdystansowania się od oeuvre Pietera I Bruegla.

Pieter II był bystrym obserwatorem i kronikarzem codziennego życia, odtwarzał je z wyjątkowym upodobaniem w najdrobniejszych detalach. Jego kompozycje, jakkolwiek niepozbawione elementów humoru i satyry, różnią się od moralizujących w swojej wymowie dzieł ojca. Karczma pod Świętym Michałem jest doskonałym przykładem takiego właśnie sposobu ukazywania otaczającego świata. Malarz rejestruje życie flamandzkiej prowincji w jego wielu aspektach. Obserwuje, co dzieje się przed wiejską karczmą – ogromnym budynkiem, nakrytym strzechą, bogato dekorowanym malowidłami na elewacji. Jest wśród nich powtórzone dwukrotnie wyobrażenie św. Michała zabijającego smoka namalowane po obu stronach okna, z którego wygląda kobieta i mężczyzna unoszący w górę dzban. Do św. Michała odnosi się napis: „DIT HUYS SY GOD BEQUAEME SINTE MICHIEL IS SYNEN NAEME”, co w wolnym tłumaczeniu oznacza: „Dom ten, by podobał się Bogu, nosi imię św. Michała”. Wśród dziesięciu herbów zdobiących elewację rozpoznajemy między innymi herb cesarstwa Habsburgów, miasta Antwerpii, lwa księstwa Brabantu, gryfa hrabstwa Flandrii, trzy lilie królów Francji, a przy wejściu godło cechu malarskiego. Charakterystyczny flamandzki dyliżans oraz przedstawienie biesiadującego gościa to malowidła wskazujące na funkcję budynku.

Wokół karczmy toczy się codzienne życie: przez otwarte drzwi widać izbę, gdzie przy ogniu płonącym w kominku grzeje się trzech mężczyzn, dziecko uczy się chodzić w wiklinowym chodziku, a przez otwarte drzwi widać podwórze oraz wchodzącego do wnętrza podróżnego w szerokim płaszczu i towarzyszącego mu chłopca. Przed karczmą, przy stole zrobionym z beczki, biesiadują dwaj wieśniacy. Kobieta w oknie rozmawia z podróżnym, uzbrojonym w szablę i kuszę, obok przechodzą dwaj wędrowcy, a przez szeroko otwarte wrota z prawej strony zaglądamy do stodoły, w której dwaj mężczyźni ładują worki na drabiniasty wóz. Nie brakuje też domowego ptactwa na stawie i zwierząt. W tle widać kolejne domy, pasterza ze stadem owiec, ceglany mostek, na którym siedzi wędkarz.

Obraz jest jedną z kilku wersji kompozycji, którą malarz powtórzył co najmniej dziewięć razy. Obrazy te powstały w latach 1619–1634; cztery z nich są datowane, a jedynie dwa niesygnowane. Kompozycja w zbiorach wawelskich wyróżnia się wśród nich wysokim poziomem wykonania; malarz pokazał tutaj całą gamę swoich artystycznych możliwości i wyjątkowe upodobanie do płynnych, falistych linii oraz zamiłowanie do szczegółu przy pewnej niekonsekwencji w stosowaniu perspektywy. Z dużą dozą realizmu odtworzył wygląd budynku i scenki rodzajowe; krajobraz natomiast wykazuje już mniejszą wierność naturze, jest indywidualną kreacją artysty.

Dzieło pochodzi z kolekcji prywatnej we Francji, było notowane na rynku antykwarskim od 1920 roku.

Dla zainteresowanych: Klaus Ertz, Pieter Brueghel der Jüngere (1564–1637/38). Die Gemälde mit kritischem Oeuvrekatalog, t. II, Lingen 1988/2000, s. 843, poz. E 1174), tenże, Pieter Breughel d. J. Jan Brueghel d. Ä. Flämische Malerei um 1600 – Tradition und Fortschritt, katalog wystawy: Kulturstiftung Ruhr, Essen, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Antwerpia, Wien 1997, poz. 141. Obraz był także znany autorowi wcześniejszej monografii Pietera II Brueghla: G. Marlier, Pierre Brueghel le jeune, Brüssel 1969, s. 414, il. 260.

dr Joanna Winiewicz-Wolska